آخرین مطالب
امکانات وب
کهکشانها سامانههایی بزرگ و با اندازه و مرزی مشخّص هستند که از ستارهها، بقایای ستارهای، ماده تاریک، گازها و گرد و غبارهای میان ستارهای تشکیل یافتهاند و با نیروهای گرانشی به گردِ هم آمدهاند.[۱][۲]کوچکترین کهکشانها دارای پهنایی برابر با چند صدسال نوری، شامل نزدیک به ۱۰ میلیون ستاره هستند. بزرگترین کهکشانها تا ۳ میلیون سال نوری پهنا دارند و شامل بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ میلیارد ستاره هستند.
واژه شناسی
کَه مخفف کاه است و به کهکشان، کاه کشان نیز میگویند.[۳] در شبهایی که آسمان صاف است، نواری نورانی و ابرمانند در آسمان دیده میشود. این نوار نورانی، همان کهکشان راه شیری است[۴] که کرهٔ زمین به همراه سایر اجزای منظومه شمسی در آن قرار دارد.دهخدا در لغتنامهٔ خود، علت این نامگذاری را چنین بیان میکند: «این را کهکشان از آن گویند که مشابه بدان است که کسی کاه را در رسن بسته بر زمین ریگ آلوده کشد و خطها از آن بر زمین پدید آیند.»
واژهٔ galaxy از اصطلاح یونانی galaktikos (به معنای شیری) یا kyklos galaxias (به معنای ناحیهٔ شیریرنگ) گرفته شدهاست. هر دو اصطلاح به نوار نورانی شیری رنگی که در آسمان دیده میشود، اشاره دارند. ریشهٔ این واژه به یک افسانه کهن یونانی برمی گردد. بر اساس این افسانه، زئوس پسر خود هرکول را که بهوسیله یک بانوی فناپذیر زاده شده بود در میان سینههای همسرش هرا که خواب بود قرار داد تا او شیر خدایی را بنوشد و فناناپذیر شود. هنگامی که هرا بیدار شد، نوزاد ناشناسی را دید که در حال نوشیدن شیر است. هرا نوزاد را پس زد، در نتیجه فوارهای از شیر به آسمان پاشیده شد که آنچه راه شیری نامیده میشود را پدیدآورد.[۵][۶]
در گذشته برخی اجرام آسمانی غیرستارهای (مانندM31)، به عنوان سحابیهای مارپیچی شناخته میشدند. بعداً معلوم شد که این اجرام در واقع تودههایی عظیم از ستارهها هستند. هنگامی که کمکم فاصلهٔ واقعی این اجرام مشخص شد، آنها را island universes (جهانهای جزیرهای) نامیدند. بعد از مدتی واژهٔ universe برای اشاره به همهٔ عالم به کار رفت و عبارت فوق کاربردش را از دست داد و اجرام مزبور نیز galaxy نامیده شدند. امروزه در متون اخترشناسی، واژه Galaxy با حرف G بزرگ برای اشاره به کهکشان راه شیری و واژهٔ galaxy برای اشاره به کهکشان به صورت عام به کار میرود. [۷]
بزرگی، ویژگیها، ریخت شناسی و دسته بندی
کهکشانها از دید بزرگی و شمار ستارهها دارای طیف گستردهای هستند، کهکشانهای کوتوله نزدیک ۱۰ میلیون ستاره [۸] و کهکشانهای غول آسا تا سقف ۱۰۰ تریلیون ستاره [۹] دارند.[۱۰] کلیه ستارگان یک کهکشان در مدارخود، به دور مرکز جرم کهکشان میگردند. کهکشانها ممکن است از چندین سامانه ستارهای، خوشههای ستارهای و ابرهای میانستارهای جورواجور تشکیل شده باشند.
شکل های مختلف کهکشان ها بر پایه شیوه ای دسته بندی می شود که بر پایه شیوه دسته بندی ستارهشناس آمریکایی، ادوین هابل (۱۸۸۹-۱۹۵۳)، شکل یافتهاست.
درباره فراگشت(تکامل) کهکشان ها داده های استوار کمی در دست است. تنها داده مورد اطمینان این است که کهکشان ها میلیارد ها سال پیش به گونهٔ تودهای از ابرهای گازی و غباری بوجود آمدند. از دید تاریخی و پیشینه، کهکشانها با توجه به شکل ظاهریشان دسته بندی شدهاند که بیشتر این کار با بررسی ظاهر و ریخت شناسی آنها انجام گردیدهاست. شکل متعارف کهکشانها بیضی شکل است [۱۱] که برش مقطع پهناییآنها همانند یک بیضی نورانی است. کهکشانهای مارپیچی دارای سطح مقطعی شبیه یک صفحه گرد هستند که این صفحات توسط بازوهای پر گرد وغبار در کنار هم قرار گرفتهاند. گروهی دیگر از کهکشانها اشکال ناهمگون و غیر معمول دارند که به کهکشانهای بیقاعده معروف هستند. دانش انتظام شکلی آنها بیشتر ناشی از کشش گرانشی کهکشانهایی است که در همسایگی آنها جای دارند. این چنین کنش و واکنشهایی که میان کهکشانهای مجاور رخ میدهد، ممکن است درپایان به درهم آمیختگی آنها بینجامد و به صورت ضمنی، به طور قابل ملاحظهای باعث افزایش تشکیل و صف آرایی مجموعه ستارگانی گردد که کهکشانهای ستاره پاش نامیده میشوند. همچنین میتوان کهکشانهای ستاره پاش را که عاری از یک ساختار منسجم اند، به کهکشانهای بیقاعده نیز نسبت داد.[۱۲] بیشتر از ۱۷۰ میلیارد کهکشان در کائناتی که توسط بشر قابل مشاهدهاست، وجود دارد.[۱۳] اکثر کهکشانها قطری بین ۱۰۰۰ تا ۱۰۰،۰۰۰ پارسک دارند [۱۴](هر پارسک معادل ۳۱ تریلیون کیلومتر میباشد). کهکشانها بیشتر با فاصله میلیونها پارسک و حتی مگاپارسک از یکدیگر جدا افتادهاند.[۱۵] فضای بین کهکشانها با گاز پر شدهاست البته با چگالی کمتر از یک اتم در متر مکعب!درصد بالایی از کهکشانها به صورت سلسله مراتبی از ستارهها مرتبط هستند و به ظاهری خوشه شکل سازماندهی شدهاند و سرانجام خوشههای ستارهایغول آسا را تشکیل میدهند. این ساختارهای غول آسا بیشتر به غالب صفحات و رشتههایی قرار گرفتهاند که پیرامون آنها را خلاء لایتناهی پوشاندهاست.[۱۶] درک این موضوع که ماده تاریک ۹۰ درصد جرم اکثر کهکشانها را تشکیل میدهند، آسان نیست. نتایج و دادههای دیداری بیانگر این موضوع است کهسیاهچالههای ابرغول و فرابزرگ ممکن است در میانه بیشتر (نه همه) کهکشانها وجود داشته باند، این سیاهچالههای بزرگ و پر رمز و راز دلایل بنیادین و آغازین واکنشهای فعال در هسته برخی کهکشانها هستند. ستارهشناسان بر این باورند دست کم یک سیاهچاله در میان مرکز کهکشان راه شیری جا خوش کرده باشد.[۱۷]